جزئیات طرح منطقه آزاد مشترک خوی وان مرسین؛ تحول در کریدور ترانزیتی ایران و ترکیه

ایران و ترکیه در مسیر دستیابی به افق تجارت ۳۰ میلیارد دلاری، در حال گذار از الگوهای سنتی تبادل کالا به سمت خلق یک کریدور یکپارچه زنجیره ارزش هستند؛ کلان پروژه‌ای با محوریت منطقه آزاد مشترک خوی وان مرسین که با اتصال پس‌کرانه‌های مرزی شمال غرب ایران به بنادر آب‌های گرم مدیترانه، هندسه ترانزیت و تولید مشترک دو کشور را دگرگون خواهد کرد.

برای دهه‌ها، دادوستد میان تهران و آنکارا در چارچوب کلاسیک خرید و فروش در مبادی ورودی تعریف می‌شد؛ مدلی که اگرچه در سال ۱۴۰۴ به تراز ۱۹.۲ میلیارد دلاری و در پنج ماهه نخست سال ۱۴۰۵ به ۶.۵ میلیارد دلار رسید، اما دیگر کشش پر کردن شکاف ۱۰.۸ میلیارد دلاری تا هدف‌گذاری ۳۰ میلیارد دلاری را ندارد. بن‌بست الگوهای سنتی سبب شده تا استراتژیست‌های اقتصادی دو کشور نگاه خود را از تراز تجاری صرف به عمق لجستیک معطوف کنند. در این میان، ابتکار تاسیس منطقه آزاد مشترک خوی وان مرسین نه صرفاً یک توافق کاغذی، بلکه یک بازآرایی بنیادین است؛ طرحی که مصوبه دولت ایران را اخذ کرده و با پیگیری دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد، اکنون در انتظار نهایی‌سازی هماهنگی‌ها با آنکاراست تا مرز خوی و گذرگاه ریلی رازی را به پیشران تولید و حمل‌ونقل ترکیبی بدل سازد.

نبض تپنده بازرگان؛ ضرورت گره‌گشایی از شریان زمینی

واقعیت آن است که هیچ طرح لجستیکی بدون ساماندهی گذرگاه‌های موجود به سرانجام نمی‌رسد. مرز بازرگان به عنوان پیشانی اتصال زمینی، هم‌اکنون بار سنگین جریان ترانزیت شرق به غرب را به دوش می‌کشد. آمارها نشان می‌دهد حجم عملیات در این پایانه به شدت رو به افزایش است؛ صادرات از این معبر با ثبت ۱۹۰ هزار تن کالا در پنج ماه نخست سال جهشی ۴۰ درصدی را تجربه کرده و ورود کالاهای اساسی و ملزومات دارویی با حجم ۱۵۰ هزار تن، رشدی خیره‌کننده معادل ۲۵۰ درصد داشته است. برای حفظ این شریان حیاتی، هماهنگی شیفت‌های کاری گمرک و بهره‌گیری از تیر الکترونیکی (e-TIR) تردد شبانه‌روزی را از مرز ۳۵۰ دستگاه عبور داده و روی مرز ۴۰۰ کامیون متمرکز کرده است؛ تدبیری که اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل جاده‌ای (IRU) نیز آن را عنصری کلیدی برای پایداری کریدور گوربولاغ بازرگان قلمداد می‌کند.

کوزه رش؛ گشایش چهارمین معبر برای مهار گلوگاه‌ها

تجربه سال‌های اخیر اثبات کرده که تمرکز انحصاری بار بر سه معبر موجود، در زمان اوج تقاضا، هزینه‌های لجستیکی و صف‌های توقف طولانی را به فعالان اقتصادی تحمیل می‌کند. از همین رو، دیپلماسی تجاری دو کشور احداث گذرگاه چهارم در منطقه کوزه رش سلماس را روی میز مذاکره نشانده است. به اذعان رایزن بازرگانی ایران در استانبول، ایجاد این معبر جدید، بار ترافیکی و فشار گمرکی بر سامانه‌های کنونی را کاهش داده و زیرساخت فیزیکی لازم برای عبور بارهای ترانزیتی از مبدأ آسیا به سمت غرب را تثبیت خواهد کرد؛ پیوندی که اجازه نمی‌دهد جهش حجم بار، به انسداد لجستیکی تبدیل شود.

پیوند ریل و دریا؛ امتداد منطقه آزاد مشترک خوی وان مرسین تا مدیترانه

نقطه عطف این بازآرایی، گره خوردن ایستگاه ریلی رازی و پس‌کرانه‌های اقتصادی خوی به باراندازهای بین‌المللی ترکیه از جمله مرسین، ترابزون و ازمیر است. با امتداد این شبکه، بندر مرسین نقشی فراتر از یک لنگرگاه تجاری ترکیه ایفا کرده و عملاً به عنوان پس‌کرانه دریایی ایران برای دستیابی به مقاصد مدیترانه‌ای، آفریقایی و اروپایی عمل خواهد کرد. با وجود بیش از ۷ هزار شرکت فعال با سرمایه ایرانی در ترکیه، این کریدور چندوجهی قادر است موانع تعرفه‌ای، سهمیه‌بندی‌ها و مقررات سخت‌گیرانه ضددامپینگ را خنثی کند؛ چرا که کالا دیگر صرفاً برای بازار مصرفی همسایه ارسال نمی‌شود، بلکه در قالب یک مشارکت صنعتی-لجستیکی مشترک، با سرعت بالاتر و هزینه تمام‌شده کمتر روانه آب‌های بین‌المللی می‌گردد.